miniatuur|Lege tekstballon Een tekstballon is een veelgebruikte manier om in stripverhalen en cartoons te laten zien wat de personages zeggen of denken.
Definitie en referentiekader De tekstballon kan beschouwd worden als een van de voor de auteur beschikbare methodieken om beeld- en tekstdimensie in de strip te verwerken.Bouwers 1979:7 In het bijzonder kan de tekst, die het beeldverhaal begeleidt in principe op twee manieren aan de lezer gepresenteerd worden, met name: onder of in het plaatje. Eerstgenoemde presentatietechniek -waarbij woord en beeld volledig van elkaar worden gescheiden- was lange tijd het dominante tekstverwerkingsmodel in het beeldverhaal van de 19de eeuw.Lefévre 2006 Laatstgenoemde meer recente verwerkingswijze -gekenmerkt door de inbedding van de tekst in het afbeeldingskader- onder de vorm van de moderne tekstballon wordt unaniem beschouwd als een typisch kenmerk van het hedendaagse beeldverhaal. De duale opsplitsing van het beeldverhaal in tekst- en ballonstrips vindt dan ook haar oorsprong in bovenstaande tekst- en beeldverwerkingsfilosofie.
Hoewel de tekstballon (of enig ander teksttype binnen het afbeeldingskader) de meest karakteristieke tekstvorm is binnen het moderne stripverhaal, kan ze in principe niet gerekend worden tot een essentieel en uniek element van de strip. Er bestaan duizenden strips met een buiten de beeldplaatjes geplaatste tekst (de tekststrip) of ze vertellen een tekstloos verhaal (de zwijgende of stomme strip). Daarnaast worden dergelijke zogenaamde stripspecifieke verhoudingen tussen tekst en beeld in andere grafische narratieve genres (zoals de geïllustreerde roman) teruggevonden.Conard 2006:30 Bovendien wordt in tal van schilderijen, afbeeldingen en cartoons evenzeer gebruikgemaakt van tekstballonnen. Wel leent de strip met haar diverse plaatjes zich beter tot het gebruik van tekstballonnen, dan een uit alleenstaande afbeelding gemaakte kunstproductie, omdat ze de dynamiek en de vlotheid van de overgang van het ene stripkader naar het andere faciliteert.
Het begrip tekstballon herbergt zowel een brede als een strikte betekenis. De betekenis in ruime zin heeft eerder betrekking op de plaatsing van de tekst en spreekt in die optiek reeds van een tekstballon vanaf het moment dat de tekst in en niet onder het afbeeldingskader gepositioneerd wordt. De enge begripsafbakening van een ballontekst heeft naast bovengenoemde positioneringsvereiste van de tekst ook de ballonvorm of rechthoekige vorm (met meestal afgeronde hoeken) als noodzakelijk bijkomend vormcriterium.
De definitie van een tekstballon in nauwe zin luidt: "De tekstballon is een ellipsvormige of rechthoekige omlijnde ruimte, bestemd voor de tekst, dat via een aan de ballon bevestigd aanhangsel of staartje, behoort bij het betrokken personage of voorwerp."Kousemaker 1979:240
Doel en functie Tekstballonnen gaan hun doel voorbij als ze iets zeggen, wat grafisch kan uitgebeeld worden.Van Gompel 1995:66 Woord en beeld dienen immers elkaar te complementeren, niet elkaar voor de voeten te lopen. De tekstballon hoort dus in eerste instantie haar bestaansreden (intrinsieke waarde) te ontlenen aan het feit dat ze een onmisbaar element vormt voor een goed begrip van het verhaal. In voorgaande optiek kan haar essentiële waarde dan ook geverifieerd worden door de tekst uit de ballonnen weg te laten.Bouwers 1979:8
Daarnaast heeft de ballon betrekking op de verbindings- en verankeringsrelatie (dispositie) tussen de visuele en verbale dimensies van de strip. In het bijzonder stelt de tekstballon zich voornamelijk tot doel de symbiose tussen beeld en tekst in belangrijke mate te intensifiëren.van Gorp 1996:383
Voorts herbergt voornoemde communicatievorm, vergelijkbaar met toneeltaal, een dubbele functie. Enerzijds belicht zij de communicatie tussen de personages onderling, anderzijds informeert zij hiermee de lezer.
Ten slotte kan door een vakkundige positionering van de tekstballon de soms complexe leesrichting (=de volgorde waarin de plaatjes of kaders dienen gelezen te worden) in lang staande of L-vormige kaders helpen te verduidelijken.Le Roux 1993:147
Ballongenres en -stijlen thumb|150px|Tekstballonnen
Onderstaande ballontypologie maakt een onderscheid tussen enerzijds de ballonstijl en anderzijds het ballongenre. De ballonstijl is dan vooral een stilistisch indelingsprincipe gebaseerd op categorieën die rechtstreeks verband houden met het esthetisch voorkomen en de grafische elementen (de belijning, de vorm, ...) van de tekstballon. Ze omschrijft de manier waarop een tekstballon getekend wordt (hoe?). Het ballongenre daarentegen is eerder opgevat als een thematisch onderscheidscriterium dat vooral georiënteerd is op het inhoudelijk functioneel aspect (een gedachte, een vertelling, een dialoog, ...) van de tekstballon (wat?). De ballonstijl is bijvoorbeeld de ovaal of ellips, het ballongenre de personageballon.
Thematische indeling De meeste thematische categorisaties gebeuren hoofdzakelijk vanuit het perspectief van de taalhouding of -situatie.Bal 1981:21
Een tekstballon is een veelgebruikte manier om in stripboeken en spotprenten te laten zien wat de personages zeggen of denken. In die zin wordt een onderscheid gemaakt tussen spreek- en denkballons. Eerstgenoemde vorm is een tekstballon in de vorm van een simpel rondje, zoals hiernaast bij (1) weergegeven, met een uiteinde verbonden met het sprekende personage. Dit rondje staat gewoonlijk over de achtergrond van het plaatje heen en is gevuld met de uitgesproken tekst. Als er in één plaatje van een strip meerdere personen achterelkaar iets zeggen dan worden de tekstballonnen vaak zo geplaatst dat het van links naar rechts in chronologische volgorde staat zodat het verhaal duidelijk blijft. Naast de spreekballon bestaat de gedachteballon (weergegeven bij 3). Deze denkballons geven de gedachten van het strippersonage weer. Meestal betreft het een innerlijke monoloog of een terzijde. Grafisch is deze hetzelfde met dat verschil dat er in plaats van het pijltje een reeks bolletjes (wolkjes) lopen naar (of: vanaf) de denker.
Een andere tweedeling van de tekstballon (in zijn ruime betekenis) wordt verkregen door de opsplitsing in de narratieve versus de dramatische taalhouding. De etikettering van de tekstballon als vertellers- en personageballon binnen voornoemde optiek vindt haar oorsprong in het Aristotelische onderscheid tussen de vertellers- en acteurs- of personagetekst in de literatuur.Bal 1981:22 Aan deze differentiëring wordt door de stripauteur gestalte gegeven via de vorm van de tekstballon. Meer bepaald wijst het rechthoekige tekstkader boven- of onderaan het stripkader op het vertellend (narratief) uitbeeldingskarakter van de tekst, terwijl de ovaalvorm eerder refereert aan het spelend (mimetisch) uitbeelden van het gesproken woord. De vertellerstekst in haar meest uitdrukkelijke vorm wordt het vertelblok genoemd. De verteltekst is een handig hulpmiddel om scharnierpunten in het verhaal aan te geven.Van Gompel 1995:67 Ze fungeert in die zin als doorgeefluik van extra informatie van veelal technische of historische aard, maar kan tevens dienstdoen om een tijdsafstand te overbruggen), een decorverandering (scènewisseling) aan te duiden of omslachtige gebeurtenissen bondig samen te vatten.Malcorps 1984:48Van Gompel 1995:68
Ten slotte wordt op basis van de aard van de geluidsbron, de boodschap (schreeuw, kreet, vloek,...) en de toonaard gesproken van de schreeuw-, ijs-, bloem-, klank-, vloek- en mechanische ballon.
Formele indeling Naar morfologie bestaan er tekstballonnen in alle soorten en maten. Doordat de ballonstijl onlosmakelijk verbonden is met de tekenstijl zijn er in principe zoveel varianten als er tekenaars zijn, gaande van heel netjes en rechtlijnig tot losjes en speels.Le Roux 1993:64 In een klare lijn getekende strip wordt dan meestal geopteerd voor rechthoekige en vierkante tekstballonnen. Het voordeel van deze wolkjes is dat de tekst eenvoudiger te positioneren is, er meer tekst in de wolkjes past en dat de wolk verminderd aanwezig is in de bladspiegel of compositie van het plaatje. In strips met een vrije of losse zenuwachtige tekenstijl worden eerder halve en grillige ballons aangetroffen. De klassieke ellips- of ovaalvormige ballon behoort ongetwijfeld tot de meest populaire in strips.Kousemaker 1979:11 Naast de rechthoekige of vierkante, met strakke of afgeronde hoeken, wordt ook de ronde, de omtrekloze, de halve, de samengestelde en de grillige ballon in het stripmedium onderscheiden.
Voice-over Door beïnvloeding van de filmcultuur is ook bij strips vaak een voice-over in het verhaal, deze wordt in de meeste gevallen in een balk boven of onder de plaatjes geplaatst in plaats van in de wolkjes. In zeldzamere gevallen wordt het verhaal aan de lezers verteld door een afbeelding van slechts het hoofd van de vertellende persoon. Jacques Tardi past deze laatste visuele techniek veel toe in zijn detective-strips als hij een opsomming van de feiten moet maken. Hij heft hiermee deels het saaie karakter van de voice-over op.
Er bestaan kant-en-klare stickervellen met tekstballonnen, compleet met tekst, om bijvoorbeeld in een fotoalbum of scrapbook te plakken.
Onderdelen tekstballon De tekstballon is samengesteld uit drie belangrijke onderdelen, met name: de ballon, het tekstgedeelte en het aanhangsel.
Ballon De omlijning van de tekst binnen het tekenkader wordt de ballon genoemd. Vanuit esthetisch oogpunt is het niet onbelangrijk dat de tekenaar aandacht heeft voor een evenwichtige vulling van de ballonruimte. De ballongrootte dient dus bij voorkeur te variëren in functie van de benodigde tekstruimte. De tekstballon mag dus niet te vol lijken.Thomson 1986:79 De tekenaar dient m.a.w. voldoende ruimte te voorzien tussen de omtreklijn en de letters. De tekstballons van sommige auteurs worden gekenmerkt door een evenwichtig uitgebalanceerde tekstvulling, terwijl de ballons van anderen bijna steeds een identieke grootte vertonen. Hieraan kunnen diverse factoren aan de grondslag liggen. De tekenaar heeft vooralsnog geen notie van de definitieve tekst of hanteert grote tekstballons als handig instrument om tijdwinst te boeken. Waar immers een tekstballon staat, hoeft geen decor getekend te worden.
Tekstballons kunnen door de tekenaar op een diverse wijze binnen het stripkader gepositioneerd worden. Zo kunnen ze: los van of achter elkaar staan, elkaar overlappen, tegen of zelfs buiten de kaderrand geplaatst worden. Sommige striptekenaars tekenen hun tekstballonnen met schaats- en cirkelmallen.
Aanhangsel Het aanhangsel vervult een belangrijke rol. In het bijzonder fungeert het verwijzingsteken als tussenschakel voor de tekst en het beeld en synchroniseert ze de handeling en de dialoog.Kousemaker 1979:12
Het aanhangsel of uiteinde refererend aan de spreker of geluidsbron wordt, zoals de ballon, dikwijls gekenmerkt door een vaste vorm, met name: de lus-, doorn- of staartvorm. Het gesproken woord als het gedachteleven van de stripfiguur wordt via het aanhangsel onmiddellijk aan de actie gerelateerd. De vorm ervan is op dit vlak een belangrijke indicator. Indien de stripmaker wil aangeven dat het gaat om een denkballon dan gebruikt hij hiervoor een uiteinde in de vorm van belletjes en wordt aangeduid met de specifieke term wolkje. Het verwijstekentje heeft dan weer de vorm van een bliksemschicht wanneer de tekst de lezer via mechanische weg - radio, telefoon, televisie, ...- bereikt. Ten slotte wordt het in de witte rand verdwenen uiteinde aangeduid met de filmtechnische term 'voice off'.
Tekstgedeelte
Het tekstgedeelte is de tekst die zich bevindt binnen de omlijnde ruimte van een tekstballon. Die beperkte tekstruimte -waarover een auteur kan beschikken- vormt immers vaak het belangrijkste struikelblok voor het gebruik van tekstballonnen.